W dniach 14-21 czerwca 2026 r. we współpracy Zespołu Szkół Ekonomicznych i Ogólnokształcących nr 6 w Łomży oraz GymnasiumNeuWulmstorf realizowany był projekt pn. „Mosty historii – pamięć jako droga do przyszłości/Brücken der Geschichte – Erinnerung als Weg in die Zukunft” w ramach polsko-niemieckiej wymiany młodzieży, którego celem było uwrażliwienie młodych ludzi na historię i współczesność, przełamywanie uprzedzeń, wzmacnianie kompetencji społecznych oraz promowanie pokoju, tolerancji i wzajemnego zrozumienia w Europie.
Uczestnicy z Niemiec przyjechali do Warszawy 13 czerwca, a dzień później dołączyli do nich uczestnicy z Polski. Pierwsze lody zostały przełamane podczas gier i zabaw integracyjnych, sprzyjających nawiązywaniu pierwszych kontaktów. Wcześniej młodzież wraz z opiekunami z aplikacją Actionbound odkrywała ważne miejsca związane z historią Warszawy.
15 czerwca rozpoczęła się prawdziwie historyczna część projektu. Uczestnicy odwiedzili Cmentarz Bródnowski w Warszawie, gdzie znajduje się grób Jadwigi Ankiewicz, która 17 stycznia 1943 r. została umieszczona w transporcie do niemieckiego obozu koncentracyjnego na Majdanku. 16-letnią warszawiankę dwa dni wcześniej ujęto podczas ulicznej łapanki i osadzono w więzieniu gestapo na Pawiaku. Stamtąd, wraz z innymi zatrzymanymi, trafiła do nazistowskiego obozu koncentracyjnego na Majdanku. Po osadzeniu za drutami obozu koncentracyjnego na Majdanku potajemnie prowadziła dziennik. W zeszycie w linię zapisywała swoje codzienne doświadczenia, warunki bytowe, wykonywaną pracę przymusową oraz obserwacje dotyczące zagłady ludności żydowskiej i nie tylko. Po zwolnieniu z obozu w maju 1943 roku powróciła do Warszawy, gdzie włączyła się w konspiracyjną działalność Szarych Szeregów. W styczniu 1944 roku została zastrzelona przez Niemców. Ocalały dziennik nastolatki stanowi wyjątkowe świadectwo osoby, której przeżycia symbolicznie odzwierciedlają losy młodego pokolenia Polaków z okresu II wojny światowej. W 2026 roku przypada setna rocznica urodzin Jadwigi Ankiewicz. Z tej okazji, w nadchodzących miesiącach podejmowane będą szczególne działania edukacyjne poświęcone jej życiu i historii.
Jadwiga była bohaterką naszego projektu dwa lata temu. To właśnie jej śladami podążaliśmy podczas realizacji naszego pierwszego przedsięwzięcia. Uczestnicy projektu ponownie upamiętnili jej postać, oddając hołd jednej z bohaterek wcześniejszego projektu. Chcieliśmy odwiedzić i uporządkować jej grób na warszawskim cmentarzu oraz zapalić symboliczny znicz.
Następnie udaliśmy się do Muzeum – Domu Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej, gdzie uczestniczyliśmy w warsztatach edukacyjnych poświęconych historii Witolda Pileckiego i jego najbliższej rodziny oraz postawom obywatelskim. Pilecki był polskim oficerem kawalerii, żołnierzem Armii Krajowej, uczestnikiem wojny polsko-bolszewickiej oraz II wojny światowej. Zasłynął jako dobrowolny więzień niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau, gdzie zorganizował ruch oporu. Po wojnie został zamordowany przez władze komunistyczne. Po wspólnym obiedzie grupa przyjechała do Łomży, gdzie młodzież niemiecka została przyjęta przez rodziny goszczące. Wieczór upłynął na wspólnych aktywnościach integracyjnych w rodzinach.
16 czerwca uczestnicy wyjechali do Tykocina. W zabytkowej synagodze wzięli udział w warsztatach „Królowie teraźniejszości – wprowadzenie do kultury żydowskiej i historii Żydów w Tykocinie”. Następnie odbył się spacer po mieście, podczas którego młodzież poznała miejsca związane z historią ks. Józefa Kaczyńskiego oraz Philippa Schweigera i jego rodziny. Ks. Jarosław Stefaniak, obecnie proboszcz parafii pw. Trójcy Przenajświętszej, opowiedział o historii przyjaźni ks. Józefa Kaczyńskiego, którego znał osobiście, oraz niemieckiego oficera posterunku żandarmerii w Tykocinie.
Ksiądz Józef Kaczyński to duchowny i były wikariusz w Tykocinie (w latach 40. XX wieku), który zasłynął heroiczną próbą ratowania mieszkańców pacyfikowanej wsi Krasowo-Częstki oraz niezwykłą, pełną pojednania relacją z niemieckim żandarmem. Ta poruszająca historia została upamiętniona w publikacji Klausa Pischela pt. „Niezwykła przyjaźń”. Jednym z najbardziej niezwykłych wątków wspomnień księdza Józefa Kaczyńskiego jest jego relacja z niemieckim oficerem żandarmerii Philippem Schweigerem podczas okupacji niemieckiej. W czasie wojny ks. Kaczyński był wikarym w Tykocinie. Mieszkał na plebanii, której część zajmował Oberleutnant Philipp Schweiger – dowódca żandarmerii odpowiedzialnej za kilka okolicznych gmin. Oficer mieszkał tam wraz z żoną Ewą. Podczas wspólnych spotkań rozmawiali nie tylko o wydarzeniach wojennych, lecz także o polityce i sytuacji w Niemczech. Wspólne wieczory przy radiu, kawie i rozmowach sprawiły, że między obu mężczyznami powstała szczególna przyjaźń.
Mimo że należeli do dwóch wrogich narodów i znajdowali się po przeciwnych stronach wojennego konfliktu, między księdzem a niemieckim oficerem nawiązała się relacja oparta na wzajemnym szacunku i zaufaniu. Ks. Kaczyński codziennie wieczorem odwiedzał Schweigera, aby wspólnie słuchać polskich audycji BBC nadawanych z Londynu. Było to zajęcie niezwykle niebezpieczne, ponieważ za słuchanie zagranicznych rozgłośni okupanci przewidywali karę śmierci. Schweiger prosił jednak księdza o tłumaczenie wiadomości, gdyż chciał znać prawdziwą sytuację na froncie, której nie przedstawiały niemieckie media.
Najważniejszym dowodem tej relacji było zachowanie Schweigera w lipcu 1943 roku. Po zabiciu ośmiu niemieckich żandarmów przez oddział Armii Krajowej w okolicach rodzinnej wsi księdza, Krasowa-Częstek, oficer ostrzegł go o planowanej niemieckiej akcji odwetowej. Dzięki temu ks. Kaczyński otrzymał przepustkę i mógł pojechać do rodzinnej miejscowości, aby uprzedzić mieszkańców o grożącym niebezpieczeństwie. Chociaż jego ostrzeżenia nie zostały potraktowane poważnie, sam fakt przekazania tajnej informacji świadczył o zaufaniu i życzliwości, jaką Schweiger darzył polskiego duchownego.
Tragiczna pacyfikacja Krasowa-Częstek pochłonęła życie 257 osób, w tym matki, siostry i dwóch braci księdza. Mimo tej osobistej tragedii ks. Kaczyński przez całe życie podkreślał, że nie wszyscy Niemcy byli tacy sami. Obok zbrodniarzy znajdowali się również ludzie, którzy zachowali człowieczeństwo. Za takiego człowieka uważał właśnie Philippa Schweigera – niemieckiego oficera, który w warunkach wojny i okupacji zdobył się na odwagę, by ostrzec przyjaciela przed zbliżającą się katastrofą.
Po wspólnym obiedzie uczestnicy mieli czas na integrację i indywidualne poznawanie miasta. Wieczorem wrócili do rodzin goszczących.
17 czerwca młodzież odwiedziła Muzeum Treblinka oraz teren byłego obozu zagłady. Podczas warsztatów „Świadectwo ocalałego” uczestnicy pracowali z biografiami i relacjami świadków historii, poznając tragiczne losy ofiar Zagłady (Holocaustu). W miejscu pamięci zapalono znicze i oddano hołd zamordowanym. Następnie grupa udała się do Krasowa-Częstek, gdzie poznała historię mieszkańców zamordowanych podczas II wojny światowej. Spotkanie z lokalnym historykiem, Panem Janem Pogorzelskim, umożliwiło pogłębienie wiedzy o losach ks. Józefa Kaczyńskiego, Philippa Schweigera oraz mieszkańców wsi Krasowo-Częstki. Również tam uczestnicy uczcili pamięć ofiar minutą ciszy, zapaleniem zniczy oraz zadumą podczas uderzeń Dzwonu Pamięci.
18 czerwca program miał charakter integracyjny i kulturowy. W Skansenie Kurpiowskim w Nowogrodzie młodzież uczestniczyła w warsztatach rękodzielniczych i kreatywnych, poznając tradycje regionu kurpiowskiego. Młodzież z dużym zaangażowaniem lepiła obrzędowe figurki zwierząt zwane byśkami, które w tradycji kurpiowskiej miały przynosić gospodarzom szczęście. Wykonywanie kwiatów z bibuły również sprawiło młodym członkom wymiany dużo radości. Dużą wartość miały wspólne działania zespołowe sprzyjające integracji uczestników. Spotkanie zakończyło się ogniskiem, pieczeniem kiełbasek, które szczególnie smakowały po intensywnym dniu pełnym zajęć oraz nauką polskich tańców ludowych – pod kierunkiem pracowników Biblioteki Gminnej w Nowogrodzie. Grupę odwiedził również Burmistrz Nowogrodu – pan Grzegorz Palka, który spotkał się z uczestnikami projektu. Na zakończenie wszyscy zatańczyli belgijkę – taniec, który dopełnił integrację obu grup.
19 czerwca odbył się ostatni dzień działań projektowych. Uczniowie z Polski oprowadzili swoich niemieckich partnerów po łomżyńskiej starówce, prezentując historię i najważniejsze zabytki miasta. Następnie uczestnicy zostali przyjęci przez Prezydenta Miasta Łomży w ratuszu. W dalszej części dnia młodzież pracowała w Centrum Edukacji Nauczycieli oraz w Zespole Szkół Ekonomicznych i Ogólnokształcących nr 6 w Łomży nad przygotowaniem wystawy podsumowującej projekt oraz materiałów do audioprzewodników. Ponadto uczestnicy mieli okazję porozmawiać i dokonać refleksji, jak doświadczenia wojenne – doświadczenia, o których wiedzę pozyskali podczas projektu, wpływają na ich dzisiejsze spojrzenie na świat. Wieczorem odbyło się uroczyste otwarcie wystawy z udziałem dyrekcji szkoły, uczniów oraz rodzin goszczących. Uczestnicy oprowadzali gości po przygotowanej ekspozycji, prezentując efekty swojej pracy. Spotkanie zakończyło się wspólną integracją polsko-niemiecką podczas poczęstunku przygotowanego przez rodziców uczniów, uczestników poprzednich wymian oraz nauczycieli języka niemieckiego.
Realizacja projektu przyczyniła się do pogłębienia wiedzy historycznej uczestników, rozwoju kompetencji językowych i społecznych oraz budowania wzajemnego zrozumienia między młodzieżą z Polski i Niemiec. Wspólne działania edukacyjne, warsztatowe i integracyjne umożliwiły uczestnikom poznanie różnych perspektyw historycznych oraz nawiązanie trwałych relacji międzynarodowych.
Koordynatorami projektu byli Pani dr Iwona Czaplicka – konsultant ds. nauczania języka niemieckiego i projektów edukacyjnych w Centrum Edukacji Nauczycieli w Łomży, prezes Oddziału Łomża PSNJN i Pani Ewa Korytkowska – nauczycielka języka niemieckiego w Zespole Szkół Ekonomicznych i Ogólnokształcących nr 6 w Łomży, wiceprezes Oddziału Łomża PSNJN oraz Pan Frank Schmekel – koordynator klas ósmych i dziewiątych oraz nauczyciel historii i języka niemieckiego w GymnasiumNeuWulmstorf. W organizację projektu zaangażowani byli również po stronie niemieckiej – pani Kira Feiling – nauczycielka matematyki i historii oraz pan Jan Kleinichen – nauczyciel historii i języka niemieckiego, jak także po stronie polskiej Pan Michał Polkowski i Pani Sylwia Wądołowska – nauczyciele języka niemieckiego w Zespole Szkół Ekonomicznych i Ogólnokształcących nr 6 w Łomży.
Wymianę uczniowską umożliwiło dofinansowanie Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży (DPJW) w ramach programu „Zachować pamięć”. Wymiana młodzieży została również objęta honorowym patronatem Prezydenta Miasta Łomży Pana Mariusza Chrzanowskiego. Szczególne podziękowania kierujemy również do wszystkich rodzin, które przyjęły u siebie uczestników wymiany.
Tekst: Ewa Korytkowska i Iwona Czaplicka
