Źródło: Wojsko Polskie
Sejm Czteroletni po burzliwej debacie 3 maja 1791 r. przyjął przez aklamację ustawę rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 Maja.
Była drugą na świecie i pierwszą w Europie ustawą regulującą organizację władz, prawa i obowiązki obywateli. Jej celem było ratowanie Rzeczypospolitej po I rozbiorze, przeprowadzonym przez Prusy, Austrię i Rosję w 1772 r.
Najważniejsze przyczyny uchwalenia Konstytucji 3 maja:
- Zbyt szerokie przywileje szlachty pozwalające zrywać każde posiedzenie w sejmie (brak reform)
- Brak stałej armii
- Wybór elekcyjny króla
- I rozbiór Polski spowodowany osłabieniem państwa
Twórcy Konstytucji 3 Maja 1791 r.
- Stanisław August Poniatowski ostatni król Polski, wprowadzony na tron dzięki poparciu carycy Katarzyny II, główny autor Konstytucji. Uczestnik konfederacji targowickiej.
- Ksiądz Hugo Kołłątaj, pisarz i publicysta. Rektor i reformator Akademii Krakowskiej, działacz Komisji Edukacji Narodowej i Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. Przywódca pro-reformatorskiego stronnictwa Kuźnica Kołłątajowska.
- Ignacy Potocki marszałek wielki litewski, w czasie Sejmu Wielkiego przywódca stronnictwa patriotycznego. Inicjator Konstytucji 3 Maja.
- Stanisław Małachowski marszałek Sejmu Czteroletniego. Popierał dążenia miast do rozszerzenia ich praw politycznych. Był zwolennikiem współpracy szlachty z mieszczaństwem.
- Stanisław Staszic ksiądz, pisarz i publicysta. Działał na rzecz rozwoju przemysłu. Propagator i zwolennik reform.
Obrady Sejmu Wielkiego 1788-1792
Konstytucja 3 maja została ustanowiona ustawą rządową przyjętą tego dnia przez sejm. Została zaprojektowana w celu zlikwidowania obecnych od dawna wad systemu politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów i jej złotej wolności. Konstytucja wprowadziła polityczne zrównanie mieszczan i szlachty oraz stawiała chłopów pod ochroną państwa, w ten sposób łagodząc najgorsze nadużycia pańszczyzny. Konstytucja zniosła zgubne instytucje, takie jak liberum veto, które przed przyjęciem Konstytucji pozostawiało sejm na łasce każdego posła, który, jeśli zechciał – z własnej inicjatywy, lub przekupiony przez zagraniczne siły, albo magnatów – mógł unieważnić wszystkie podjęte przez sejm uchwały. Konstytucja 3 maja miała wyprzeć istniejącą anarchię, popieraną przez część krajowych magnatów, na rzecz monarchii konstytucyjnej. W tym samym czasie przetłumaczono Konstytucję na język litewski.
Postanowienia Konstytucji 3 Maja
- Religia: Religia katolicka została utrzymana jako religia panująca. Zagwarantowano wolność wyznawcom innych religii i obrządków.
- Szlachta - ziemianie: Potwierdzono prawa szlachty, zagwarantowano prawa własności, bezpieczeństwa, wolności, zobowiązano szlachtę do obrony Konstytucji i Rzeczypospolitej
- Mieszczanie: Zapewniono nietykalność osobistą (niemożliwość skazania bez wyroku sądowego), możliwość nabywania ziemi, głos doradczy na sejmie
- Chłopi - włościanie: Chłopów otoczono opieką prawa i państwa. Zapewniono wolność osiedlania się i poruszania po kraju i za jego granice.
- Konstytucja wprowadzała trójpodział władzy:
Władza ustawodawcza - parlament jako najwyższy organ władzy wybierany na dwa lata, sejm zwoływany przez króla lub marszałka. Kompetencje sejmu: uchwalanie prawa, nakładanie podatków, kontrolowanie innych władz i instytucji. Co 25 lat mógł zbierać się sejm konstytucyjny-prawo zmiany konstytucji.
Władza wykonawcza -król i Straż Praw (rząd), w skład której wchodzili: prymas, pięciu ministrów, pełnoletni następca tronu bez prawa głosu, marszałek sejmu. Straż Praw kierowała administracją, podlegały jej komisje (policji, spraw wewnętrznych, interesów zagranicznych, wojny i skarbu). Król przewodniczący Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników, oficerów; w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem. Ministrowie, mieli obowiązek podpisywania każdego rozporządzenia własnoręcznie pod kontrolą Sejmu
Władza sądownicza –sądy i trybunały
- Rzeczpospolitą ogłoszono monarchią konstytucyjną.
- Sejm: Podzielono na dwie izby (poselską i senatorską) z kadencją 2 letnią. Zniesiono liberum weto, konfederacje i wolną elekcję, decyzje miały być podejmowane większością głosów
- Król i rząd: Władza królewska miała być dziedziczna. W skład Straży Praw (rządu) wchodził król i pięciu ministrów. Ministrów powoływał król lecz zwolnić ich mógł jedynie Sejm. Król został głową Straży Praw. Król nie był odpowiedzialny prawnie ani konstytucyjnie ale jego decyzje wymagały akceptacji ministrów.
Zachęcamy również do zapoznania się z prezentacją przygotowaną przez klasę II TA.
Opracowała: Anna Klimaszewska